اخبار > علامه محمد باقر مجلسى رحمه الله



 

کد خبر:٣٨٨٢٦٠بازدید:914تاریخ درج:يکشنبه ١٠ بهمن ١٣٩٥

 علامه محمد باقر مجلسى رحمه الله

 

ولادت

محمد باقر بن محمد تقى بن مقصود على مجلسى، معروف به علامه مجلسى و مجلسى ثانى در سال 1037 هجرى در شهر اصفهان دیده به جهان گشود.

خاندان

خاندان علامه مجلسى از جمله پر افتخارترین خاندانهاى شیعه در قرون اخیر است. در این خانواده نزدیک به یکصد عالم وارسته و بزرگوار دیده مى شود و از نزدیکان علامه پس از بررسى تنها علم و فضل مشاهده مى کنیم:

1- جد بزرگ علامه، عالم بزرگوار حافظ، ابو نعیم اصفهانى صاحب کتابهایى چون «تاریخ اصفهان» و«حلیة الأولیاء» است.

2- پدر علامه، مولى محمد تقى مجلسى، معروف به مجلسى اول( 1003- 1070 هجرى) صاحب کرامات و مقامات معنوى و روحى بلند است. او محدث و فقیهى بزرگ است و کتابهایى نیز تألیف نموده است.

محمد تقى مجلسى شاگرد شیخ بهایى و میر داماد است. او در علوم مختلف اسلامى تبحر داشته و در زمان خویش مرجعیت تقلید را به عهده داشته است. وى در کنار مرجعیت، از اقامه نماز جمعه و جماعت نیز غفلت نمى کرد و امام جمعه اصفهان بود.

از جمله پرورش یافتگان مکتبش مى توان به: علامه مجلسى( که بیشترین استفاده را از پدر خویش برده است)، آقا حسین خوانسارى و ملا صالح مازندرانى اشاره نمود.

3- علامه دو برادر داشت که آنها نیز مردانى متقى و زاهد بودند به نامهاى ملا عزیز اللّه و ملا عبد اللّه، که براى تبلیغ و نشر علوم اهل بیت علیهم السلام به هندوستان رفت و ساکن آنجا گردید.

4- خاندان علامه مجلسى نه تنها مردانى عالم و دانشمند به جامعه تحویل داده، بلکه زنان این خاندان نیز پا به پاى مردان خویش قدم برداشته اند.

علامه مجلسى چهار خواهر داشت که آنان نیز هر یک داراى تألیفات و تحقیقات ارزنده اى در علوم اسلامى مى باشند. از جمله تألیفات آنان مى توان به: شرح کافى، المشترکات فى الرجال، شرح شرایع الإسلام، شرح مطالع و شرح قصیده دعبل خزائى اشاره نمود.

همسران این زنان عالم و بزرگوار نیز از علماى بزرگ بودند. کسانى همچون ملا صالح مازندرانى، ملا میرزاى شیروانى، ملا على استرآبادى و میرزا محمد فسایى.

5- علامه مجلسى داراى 5 پسر بود که همگى از محضر علم و معارف پدر بهره مند شدند و به مدارجى بالا دست یافتند.

6- دامادهاى علامه هم که 5 نفر بودند از طلاب و فضلاى آن زمان بودند و علامه با عنایتى خاص نسبت به دامادها، دختران خویش را به ازدواج آنان درمى آورد.

علاوه بر اینها خاندانهاى بزرگى از علماى آن عصر مرتبط با علامه مجلسى بودند، مانند وحید بهبهانى، بحر العلوم، طباطبایى بروجردى، میرزا عبد الله افندى صاحب ریاض العلما، شهرستانى و...

مقام علمى

علامه مجلسى آنچنان شهرتى در علوم مختلف اسلامى دارد که محتاج هیچ بیان و توضیحى نیست. نام علامه مجلسى چون آفتابى بر آسمان فقاهت و اجتهاد مى درخشد.

علامه مجلسى از جمله بزرگانى است که از جامعیت خاصى برخوردار بود. او در علوم مختلف اسلامى مانند تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه سرآمد عصر بود. نگاهى اجمالى به مجموعه عظیم بحار الأنوار این نکته را بخوبى آشکار مى سازد.

این علوم در کنار علوم عقلى همچون فلسفه، منطق، ریاضیات، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علوم غریبه از او شخصیتى ممتاز و بى نظیر ساخته است.

نظرى گذرا به« کتاب السماء و العالم» در بحار الأنوار این جامعیت را بخوبى نمایان مى سازد.

برخى علامه مجلسى را در طول تاریخ اسلامى از حیث جامعیت در علوم و فنون گوناگون بى نظیر دانسته اند.

علامه ریزبینى و نکته سنجى هاى بسیار زیبایى پیرامون روایات مشکل دارد. بیانهاى علامه در ذیل روایات و آیات قرآن بسیار دقیق و زیبا است و کمتر مى توان در آنها خطا و اشتباهى یافت.

علامه مجلسى، علاوه بر علومى چون روایات اهل بیت علیهم السلام در فقه نیز تبحرى بالا داشته، گرچه اکثر مجلدات فقهى بحار مجال پاکنویس شدن نیافته است.

شخصیت معنوى

علماى دین نه تنها از استاد خود درس علم و دانش مى آموزند، بلکه سیر و سلوک معنوى خویش را زیر نظر اساتید عارف بالله سپرى مى نمایند. علامه مجلسى همزمان با طى مدارج علمى و سریعتر از آن مدارج معنوى و کمالات روحى را پیمود تا آنجا که مصداق واقعى «عالم ربّانى» گشت.

این ادعا با مرورى بر سجایاى اخلاقى ایشان کاملا روشن مى شود.

از جمله خصائص بارز اخلاقى علامه مى توان به این موارد اشاره نمود:

1-یاد خداوند: شاگرد گرانقدر او« سید نعمت اللّه جزائرى» در مورد استاد خود گفته است: علامه هیچگاه از یاد خدا غافل نبود و تمام اعمالش را با قصد قربت انجام مى داد.

2-زیارت: علامه به« زیارت» ائمه هدى علیهم السلام اهمیت فراوان مى داد و با وجود مشکلات آن زمان و امکانات بسیار ابتدایى براى مسافرت، چندین بار به زیارت ائمه عراق، بقیع و مشهد مقدس نائل شد و هر بار مدتى طولانى در جوار آن بزرگواران سکنى گزید.

او چند بار نیز به حج خانه خدا مشرف شد.

3-توسل: توجه خاص به توسل به معصومین علیهم السلام باعث گردید علامه مجلسى پیرامون ادعیه و زیارات مطالب فراوانى در بحار الانوار بیاورد و بجز آن، چند کتاب مستقل نیز در موضوع ادعیه و زیارت تألیف نماید از جمله:

«زاد المعاد» که مرجعى مهم در کتب ادعیه متأخر است و«تحفة الزائر» و ترجمه هایى از زیارت جامعه کبیره و دعاى سمات و...

4-زهد و پارسایى: یک ویژگى بسیار مهم در زندگى این بزرگ مرد، زهد و پارسایى و ساده زیستى اوست. علامه در عهد صفوى مى زیست و شیخ الاسلام حکومت صفوى بود و در یک کلام، تمام امکانات دولت در اختیار او بود، اما با همه اینها زندگى شخصى علامه در نهایت زهد و سادگى سپرى مى شد.

5-تواضع: تواضع علامه مجلسى از دیگر خصائص اوست. علامه هیچگاه به مقام اجتماعى و بالا و پایین بودن موقعیت یا سنّ افراد نگاه نمى کرد.

او از سید على خان مدنى، شارح گرانقدر صحیفه سجادیه مطالب فراوانى در بحار آورده است و مى دانیم که سید على خان 15 سال کوچکتر از علامه بوده و از حیث مقام و منزلت اجتماعى هم به او نمى رسید.

خلاصه اینکه جمع شدن همه این خصائص روحى و کمالات معنوى با علم و دانش گسترده علامه، از او شخصیتى ممتاز ساخته بود که در تاریخ به دشوارى مثل و مانندى براى او پیدا مى شود.

اوضاع سیاسى

علماى بزرگوار شیعه در طول تاریخ با وجود فشارها و محرومیت ها و اختناقهاى فراوان زحمات ارزنده اى کشیده و آثارى گرانبها به یادگار نهاده اند. آنان با خون دل خوردن ها و زحمات طاقت فرسا نهال تشیع را آبیارى نمودند و این میراث عظیم پیامبر صلى الله علیه و آله را به ما رساندند.

در این بین هر گاه اوضاع نسبتا مساعدى فراهم مى شد و فشارها بر علیه شیعیان کم مى شد شاهد شکوفایى بى نظیر فقها و علما و فیلسوفان شیعه هستیم.

از جمله این موقعیتها عصر شیخ مفید و شیخ طوسى را در حکومت آل بویه مى توان برشمرد. همچنین دوره صفویه و زمان علامه مجلسى شاهدى صادق بر این گفتار است.

علامه مجلسى با عنایت به انتساب شاهان صفویه به تشیع و اینکه آنان خود را منسوب به ائمه اطهار علیهم السلام مى دانستند بیشترین استفاده را در جنبه هاى مختلف نمود. تألیف بزرگترین دائرة المعارف حدیث شیعه در غیر چنین زمانى و با عدم امکانات اقتصادى بسیار دشوار مى نمود.

سالشمار

علامه مجلسى در زمان شاه عباس اول که مردى با سیاست و با کفایت و در عین حال، مردى سنگدل و بى رحم بود متولد شد.

زمانیکه شاه صفى پس از او به حکومت رسید، عراق از قلمرو حکومت ایران جدا شد.

پس از شاه صفى، شاه عباس دوم که 9 سال داشت به حکومت رسید و در مجلس تاجگذارى او بود که علامه از او خواست شراب خوارى و فروش آن و برخى اعمال منکر دیگر ممنوع شود. او هم به توصیه هاى علامه عمل کرد، اما رفته رفته، او نیز چون دیگر شاهان آلوده شراب و... شد.

منزلت اجتماعى

علامه مجلسى در میان مردم از نفوذ بى سابقه اى برخوردار بود. او با علم سرشار و نفوذ معنوى و بیان سحر انگیز خود مردم را از میخانه و قهوه خانه ها به مساجد کشاند و در عهد او مساجد از رونق خاصى برخوردار بودند. خصوصا در ماه مبارک رمضان و شبهاى قدر جمعیت بى سابقه اى به مساجد روى مى آوردند.

علامه در سلاطین صفوى هم نفوذ بالایى داشت. او که سیاستمدارى مقتدر بود، با تدبیر خویش در زمان سلاطین بى کفایت صفوى کشور را از حمله و تجاوز دشمنان حفظ نمود. دقیقا پس از وفات علامه مجلسى بود که کشور دچار هرج و مرج شد و افغانها به ایران حمله کردند و حکومت صفویه را سرنگون نمودند. او با استفاده از اقتدار اجتماعى و سیاسى خویش بسیارى از نسخه هاى کمیاب کتب قدما را استنساخ کرد و میراث عظیمى از تشیع را از نابودى نجات داد.

مسلک علمى

علامه مجلسى روشى معتدل ما بین اصولى و اخبارى داشت. او در عین اینکه محدثى بزرگ بود به علوم عقلى هم توجهى خاص داشت.

او از جمله بزرگانى است که علوم عقلى همچون فلسفه را خوانده و از اساتید این علوم محسوب مى گشت و در عین حال همه چیز را در منبع و سرچشمه وحى یافت و تمام همت خویش را به نشر روایات معصومین علیهم السلام اختصاص داد. تنها حساسیت علامه به انحرافات در دین بود. او که در زمان خویش شیوع صوفیگرى را مى دید دست به مبارزه اى قاطعانه با تصوف زد و در این مسیر با استعانت از اهل بیت علیهم السلام به پیروزى چشمگیرى نائل شد.

لقب« علامه»

علامه، محمد باقر مجلسى این لقب پر افتخار را از بزرگانى همچون وحید بهبهانى، علامه بحر العلوم و شیخ اعظم انصارى اخذ کرده است. این بزرگان که هریک دریایى متلاطم از علوم و معارف اسلامى هستند با دیدن مقام و منزلت علامه مجلسى این لقب را در مورد او به کار بردند و به حق او علامه عصر خویش بود.

شیخ الاسلام اصفهان

علامه مجلسى در سال 1098 از سوى شاه سلیمان صفوى به سمت شیخ الاسلامى اصفهان منسوب شد. شیخ الاسلام بالاترین و مهمترین منصب دینى و اجرایى در آن عصر بود.

او قاضى و حاکم در مشاجرات و دعاوى بود. تمام امور دینى زیر نظر مستقیم او انجام مى گشت و تمام وجوهات به محضر او فرستاده مى شد شیخ الاسلام سرپرستى درماندگان و ایتام و... را نیز برعهده داشت.

نکته مهم در اینجا آن است که علامه این منصب را با اصرار و التماس شاه پذیرفت و در همان مجلس، شاه چند بار کلمه التماس را بر زبان آورد تا علامه راضى به پذیرفتن این منصب گردد.

علامه تا پایان عمر خویش عهده دار این وظیفه مهم بود.

اساتید

متأسفانه با آنکه اطلاعات ما در مورد زندگى علامه مجلسى فراوان است، پیرامون اساتید او اطلاع کمى در دست داریم. البته مشایخ روایت علامه را مى شناسیم اما اینکه علامه محضر درسى چه کسانى را درک کرده مبهم است.

از جمله اساتید و مشایخ نقل علامه اند:

1- پدرش محمد تقى مجلسى( متوفاى 1070 هجرى) که استاد علامه در علوم نقلى بوده است.

2- مرحوم آقا حسین خوانسارى( متوفاى 1098 هجرى)، فرزند آقا جمال که استاد علامه در علوم عقلى بوده است.

این دو بزرگوار اساتید علامه هستند، اما مشایخ نقل او:

3- مولا محمد صالح مازندرانى( متوفاى 1086 هجرى) 4- ملا محسن فیض کاشانى( متوفاى 1091 هجرى) 5- سید على خان مدنى صاحب شرح معروف بر صحیفه سجادیه علیه السلام( متوفاى 1120 هجرى) 6- شیخ حرّ عاملى مؤلف کتاب وسائل الشیعه( متوفاى 1104 هجرى).

لازم به ذکر است که این دو تن علاوه بر اجازه هایى که به علامه داده اند از ایشان اجازه هم گرفته اند بنا بر این جزء شاگردان علامه نیز محسوب مى گردند.

شاگردان

بیش از یکهزار نفر از طلاب و دانش پژوهان از محضر پر فیض علامه مجلسى استفاده نموده اند. علامه اجازهاى فراوانى نیز به شاگردان خویش داده است.

از جمله شاگردان علامه اند:

1- سید نعمت اللّه جزائرى 2- جعفر بن عبد اللّه کمره اى اصفهانى 3- زین العابدین بن شیخ حرّ عاملى 4- سلیمان بن عبد الله ماحوزى بحرانى 5- شیخ عبد الرزاق گیلانى 6- عبد الرضا کاشانى 7- محمد باقر بیابانکى 8- میرزا عبد الله افندى اصفهانى مؤلف محترم ریاض العلماء 9- سید على خان مدنى مؤلف گرانقدر ریاض السالکین( شرح صحیفه سجادیه علیه السلام) 10- شیخ حرّ عاملى 11- ملا سیما، محمد بن اسماعیل فسایى شیرازى 12- محمد بن حسن، فاضل هندى و...

تألیفات

علامه مجلسى عمرى بسیار پر برکت داشت. او در عمر 73 ساله خویش بیش از یکصد کتاب به زبان فارسى و عربى نوشت که تنها یک عنوان آن بحار الأنوار است با 110 جلد و عنوان دیگر مرآة العقول با 26 جلد.

حدود 40 کتاب نیز به ایشان نسبت داده شده است.

اولین تألیف علامه را کتاب الأوزان و المقادیر یامیزان المقادیر دانسته اند که در سال 1063 تألیف شده. آخرین تألیف ایشان هم کتاب حق الیقین  است مربوط به سال 1109 هجرى، یعنى یک سال قبل از وفات ایشان.

برخى کتب علامه عبارتند از:

1-بحار الأنوار، که یک مجموعه بزرگ روایى و تاریخى است و در ضمن آن تفسیر بسیارى از آیات قرآن کریم هم آمده است.

2-مرآة العقول ، شرح کافى ثقة الاسلام کلینى است در 26 جلد.

3-ملاذ الأخیار، شرح تهذیب شیخ طوسى است در 16 جلد.

4-الفرائد الطریفة، شرح صحیفه سجادیه علیه السلام است.

5-شرح أربعین حدیث ، که از بهترین کتب در این موضوع مى باشد.

6-حق الیقین ، در اعتقادات است و به زبان فارسى نوشته شده. علامه چندین کتاب کلامى دیگر نیز دارد.

7-زاد المعاد، در اعمال و ادعیه ماهها( فارسى) 8-تحفة الزائر، در زیارات( فارسى) 9-عین الحیاة، شامل مواعظ و حکم برگرفته از آیات و روایات معصومین علیهم السلام( فارسى) 10-صراط النجاة 11-حلیة المتقین ، در آداب و مستحبات روزانه و در طول زندگى( فارسى) 12-حیاة القلوب  در تاریخ پیامبران و ائمه علیهم السلام در سه جلد( فارسى) 13-مشکاة الأنوار، که مختصر حیات القلوب است( فارسى) 14-جلاء العیون  در تاریخ و مصائب اهل بیت علیهم السلام( فارسى) 15-توقیعات امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف همراه با ترجمه آنها.

16- کتب فراوانى بعنوان ترجمه احادیث خاص مانند ترجمه توحید مفضل و...

17- کتبى در موضوع ترجمه ادعیه و زیارات همچون زیارت جامعه کبیره و دعاى سمات و...

18- رساله هاى فراوان فقهى که به جهت اختصار از آنها نام نمى بریم کتابهایى نیز در موضوعات مختلف از قبیل تفسیر، رجال، تراجم و... از علامه به یادگار مانده است.

نکته قابل توجه در آثار علامه مجلسى آن است که ایشان اکثر عناوین کتبش را کتابهاى فارسى تشکیل مى دهد و این نکته توجه علامه را به هدایت جامعه خویش که فارسى زبان بودند بخوبى نشان مى دهد.( گرچه کتب عمده و منبع، همچون بحار الأنوار و مرآة العقول عربى هستند).

وفات

چراغ عمر علامه مجلسى پس از73 سال نور افشانى در شب 27 رمضان سال 1110 هجرى در شهراصفهان  خاموش گشت و جهان از فیض وجود این عالم گرانمایه محروم شد.

علامه هنگام مرگ کارهاى نیمه تمامى داشت که موفق به اتمام آنها نشد از قبیل تکمیل بحار الأنوار، نوشتن مستدرک البحار و... گرچه پس از ایشان شاگردان و ادامه دهندگان این راه پر فروغ خدمات ارزشمندى ارائه نمودند، اما جاى خالى یک عالم فرزانه را هیچکس و هیچ چیز پر نمى کند.

 

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج